Z gminy wiejskiej w wielkie miasto

Per Christum, et **** Christo, et in Christo

 Na Zwierzyńcu znajduje się jeden z najstarszych kościołów w Krakowie. Stwierdzenie to jest w pełni słuszne pod jednym warunkiem - gdy potraktujemy Zwierzyniec w czasach średniowiecza jako kulturową cząstkę miejską. W innym przypadku, możemy jedynie mówić o najstarszym kościele w okolicach miasta.

Na miejscu czci Pośwista...

 Początki chrześcijaństwa na ziemi zwierzynieckiej sięgają zapewne czasów przełomu milenium. Tamtejszy fin de siecle przyniósł zmiany nie tylko w osadnictwie, ale również i w kulturze religijnej. Na miejscu bowiem od setek lat czczonym jako gaj z przechowywanymi świętymi końmi jednego z pogańskich bożków, stanęły dwa obiekty sakralne. Pierwszy z nich, drewniany, w miejscu dzisiejszej kaplicy św. Małgorzaty i św. Judyty. Pamiątka ta, przekazywana z pokolenie na pokolenie spowodowała związanie kaplicy chrześcijańskiej ze zwyczajową nazwą Gontyny, czyli świątyni pogańskiej. Żeby tego było mało, również uliczka szańcowa, biegnąca obok, nosi tę samą nazwę.
 Obecnie jest to jedyny obiekt sakralnego budownictwa drewnianego z dawnych wieków w Krakowie (drugi w Nowej Hucie). Założenie jego jest centralne, co rzadko spotyka się przy drewnianych kościołach w Polsce. Taki rzut - na planie ośmioboku foremnego - zazwyczaj wykorzystywany był w kaplicach dworskich lub pałacowych.
Wiemy jednak, że kaplica ta nigdy takiej funkcji nie spełniała. Pierwsze wzmianki o kaplicy, a właściwie kościele, sięgają już w XVI wieku, wspomina o nim wizytacja radziwiłłowska, która odbyła się w parafii zwierzynieckiej w 1596 roku. Pewne daty odnośnie zabytku znajdujemy dopiero w dobie baroku. W 1656 roku kaplica została doszczętnie spalona przez Szwedów. Odbudowano go w roku 1690, za ksieni Oraczewskiej, przełożonej zakonu Norbertanek. Po odbudowie, znajdowały się w nim obrazy świętych norbertańskich; św. Bronisławy, Jana Prandoty, Stanisława Odrowąża, Anny z Jaksów, dalej św. Jacka i św. Czesława - braci św. Bronisławy. Oznaczało to stały związek kaplicy z Konwentem Sióstr Norbertanek i na tej podstawie można przypuszczać, że klasztor był fundatorem pierwszej kaplicy chrześcijańskiej w tym miejscu. W 1708 roku wybuchła w Krakowie największa chyba epidemia morowego powietrza. Zmarłych na zarazę grzebano na Zwierzyńcu, ale nie na cmentarzu parafialnym, lecz przy kościółku św. Małgorzaty. Był to jednak pogrzeb masowy, prowizoryczny, bez księdza i jakichkolwiek obrzędów, toteż w listopadzie 1726 roku odbyła się na Zwierzyńcu, z nakazu władz kościelnych, niezwykła uroczystość wspólnego pochowania kości zmarłych w czasie zarazy, tym razem już na cmentarzu parafialnym. W ten sposób teren wokół obiektu posiadał przez długi okres charakter tzw. cmentarza cholerycznego.
 Do połowy XX wieku pomiędzy kościołem Najśw. Salwatora a Gontyną odbywał się coroczny odpust Emaus, który z czasem, ze względu na znacznie większe rzesze mieszkańców Krakowa, przeniósł się na ul. Kościuszki. Może dlatego, według niektórych, kościółek ten "był jakby latarnią morską nad rzeką naszą rodzinną". Obecnie, gdy odpust się przeniósł na ul. Kościuszki i Senatorską, a kramy przepełnione zostały chińską lub tajwańską tandetą, kaplica niejako wyswobodziła się od jarmarcznego gwaru. Pod koniec marca 2008 roku, przed kaplicą stanął pomnik Ojca Świętego Jana Pawła II, który ufundowany został przez ks. inf. Jerzego Bryłę, byłego proboszcza salwatorskiego. Autorem dzieła jest prof. Czesław Dźwigaj.
 Obecny wystrój kaplicy nie pamięta czasów jej wznoszenia. Przez szereg lat, w XX wieku pełniła funkcję magazynu podczas prac konserwacyjnych w pobliskim kościele. To, co możemy w niej dzisiaj zobaczyć, zostało przeniesione zarówno z kościółka Najśw. Salwatora jak i z klasztoru. Z kościółka "przywędrował" ołtarz główny, który tam nie pasował, ze względu na odkrycie malowideł ściennych, które przysłaniał. Ołtarze boczne, z przedstawieniami św. Małgorzaty z diabłem, św. Teresy, Matki Boskiej, czy św. Judyty Norbertanki - przeniesiono z klasztoru. Warto zaznaczyć, że sama postać św. Judyty należy do zagadek wieków średnich Kościoła krakowskiego.  Przez niektórych uważana za postać świętą, przez większość jednak historyków postać fikcyjną, jak część świętych średniowiecznych.

Świadek misjonarzy Chrystusa

 Obok kaplicy, zapewne jeszcze za czasów przed przyjęciem chrztu przez Mieszka I, został wzniesiony kościół pw. św. Salwatora. Wezwanie św. Salwatora - Zbawiciela oraz wezwanie św. Wacława - patrona pierwszej wawelskiej katedry, zdają się dowodzić czeskiego pochodzenia nowej wiary na terenach Małopolski. Patroni ci występują jedynie na terenach Czech oraz  okolic Krakowa.  Co ciekawe jednak, kościół Najśw. Salwatora przez współczesnych krakowian nie jest odbierany w podobnym znaczeniu jak np. św. Wojciecha czy Andrzeja. Dzieje się z pewnością tak dlatego, iż jego lokalizacja - na uboczu miasta, nie sprzyja zwiedzaniu, które większość turystów i krakowian łączy bezpośrednio ze Starym Miastem. Pewnej otoczki tajemniczości dodaje również jego niedostępność poprzez zamknięcie terenu otaczającego w dni powszednie, jedynie w niedziele nadarza się okazja, aby tuż przed Mszą św., czy chwilę po niej, podziwiać zabytek. Wokół kościoła znajduje się zamknięty teren - dawny cmentarz - z licznymi pochówkami z okresu epidemii cholery w Krakowie. W murze okalającym kościół są tablice epitafijne i pamiątkowe. Kościół znajduje się na wzniesieniu terenu - Wzgórzu Bł. Bronisławy, na wysokości 216 m. n.p.m. Obecnie jest to obiekt jednonawowy o osi głównej skierowanej na wschód-zachód., od strony wschodniej zachowane jest prezbiterium romańskie kościoła, tzw. III fazy. W całości zachowała się wschodnia elewacja; mur z wątku kamiennego (wapienia) o konstrukcji opus emplectum. Jest to rodzaj podwójnego muru kamiennego, wypełnionego w środku tłuczniem i gruzem. Na narożach oraz pod więźbą dachową znajdują się większe bloki wapienne. W połowie wysokości jest zamurowane okno z czasów III kościoła. Zostało zamurowane w średniowieczu z pozostawieniem wąskiego okna szczelinowego - strzelnicy (przypuszczalnie zamurowane po najeździe Tatarów w 1241 r, gdy kościół otaczała zabudowa drewniana prowizorycznego klasztoru). Obecnie w tym otworze okiennym znajduje się witraż. Pod sklepieniem jest okrągły otwór okienny - okullus - wydrążony w jednym bloku wapiennym. Romańska część prezbiterium oddzielona jest od nawy kamiennym gurtem. Wewnątrz ściana wschodnia pokryta jest freskami z XV wieku. Początki kościoła, mimo przeprowadzenia badań archeologicznych, nie są jasne.
 Wielu zagadnień nie wyjaśniono. Najprawdopodobniej pierwsze prace przy budowie świątyni rozpoczęto na przełomie XI/XII wieku. Pierwsza wzmianka o budowli dotyczy dedykacji p.w. Salwatora w 1148 roku. Zbieżność daty dedykacji kościoła z okresem gwałtownego rozwoju kanonikatu na ziemiach polskich skłania część historyków do wysunięcia wniosków, że w XII w. przy kościele istniała grupa kanoniczna, pielęgnująca kult św. Krzyża. Za czasów biskupstwa Gedki w XII w. prawdopodobnie został kościołem parafialnym, przekazanym SS Norbertankom. Po zniszczeniu klasztoru SS. Norbertanek przez Tatarów w 1241 r. użytkowany był przez nie do 1259 roku. W 1587 r. został zniszczony w czasie oblężenia Krakowa przez wojska arcyksięcia Maksymiliana. Prawdopodobnie w wyniku tego zniszczenia częściowo rozebrany od zachodniej strony, gdzie badania archeologiczne wykazały wkopy grobowe z w. XVII, przecinające obrys ścian kościoła. W XVII w., w czasie tych prac, kościół zasklepiono, podwyższając ściany, i wzniesiono wieżę zachodnią, znacznie skracając tym długość świątyni. Wtedy także zbudowano kryptę. W 1622 r. kościół został poświęcony ponownie, a 1626 konsekrowany przez bpa Tomasza Oborskiego. Podczas "potopu szwedzkiego" został zniszczony, a później odrestaurowany w latach 1662-1673, staraniem Anny Zapolskiej, ksieni Norbertanek. Ponownie konsekrowany w 1680 r. przez bpa Mikołaja Oborskiego, wraz z ołtarzem głównym p.w. Salwatora i bocznymi: św. Małgorzaty (fundacji Marianny Rudnickiej - norbertanki) oraz Najświętszej Marii Panny. W XVII wieku wprowadzono elementy późnorenesansowe. W latach 70-tych XX w. kościół został poddany pracom archeologicznym. Po ich zakończeniu kościół został gruntownie odnowiony. Odsłonięto i zrekonstruowano części murów romańskich, usunięto większość elementów barokowego wystroju wnętrza.
 Mury są otynkowane z wyjątkiem części prezbiterialnej, gdzie został odsłonięty kamień wapienny. Jedną z najstarszych części jest ambona na zewnętrznej ścianie kościoła, datowana na 1605 r., z których kapłan wygłaszał kazania do wiernych zebranych na cmentarzu przykościelnym. Prezbiterium zbliżone jest do kwadratu, dwuprzęsłowe. Nad wejściem wznosi się kwadratowa wieża z klatką schodową, która nie jest udostępniana zwiedzającym. Na wieży znajdują się trzy dzwony, ufundowane w 2001 roku. Pod poziomem posadzki znajduje się krypta z I ćwierci XVII w. sklepiona kolebkowo. W prezbiterium jest sklepienie krzyżowe i kolebkowe. W kruchcie i pomieszczeniu na piętrze wieży są sklepienia krzyżowe, w zakrystii strop.

Mniszki św. Norberta - pierwszy zakon żeński w Krakowie 

 Pierwotny kościół klasztorny na Zwierzyńcu, który dał początki nowożytnemu zasiedleniu terenu, ufundowany został, wraz z zabudowaniami klasztornymi, przez Jaksę Gryfitę z Miechowa, za rządów bpa Mateusza. Kościół wzniesiono w 1176 r.
 W 1181 kościół klasztorny został konsekrowany przez bpa Gedkę, tego samego, który dokonał aktu erygowania parafii. Klasztor premonstraterski był pierwszym w Krakowie i Polsce, miejscem gromadzącym żeńską gałąź reguły św. Norberta. Zakon klarysek, uznawany błędnie za najstarszy w Krakowie, osiedlił się kilkadziesiąt lat później (autor zakłada traktowanie terenu przyklasztornego na Zwierzyńcu jako kulturowo ściśle przynależącego do dawnego Krakowa). Sam kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Augustyna prawdopodobnie był zbudowany z drewna i ciosanych kamieni. Po najeździe w 1241 r. przez Tatarów doszczętnie spłonął, a Norbertanki przeniosły się na pewien czas pod kościółek Najśw. Salwatora. W 1255 r. spłonęła wieża kościelna. W latach 1255-1259 został odbudowany. Kolejne najazdy w latach 1260 i 1287 jedynie spustoszyły klasztor i kościół.  W 1327 roku przeorysza Stredka i prepozyt zwierzyniecki Mikołaj wydali dokument lokacyjny Półwsia Zwierzynieckiego. Nowa wieś miała sięgać od rzeczki Młynówki po jurydyki miejskie. Zasadźcą był niejaki Adam z Chrząstowic, który też, zgodnie z prawem zwyczajowym, został pierwszym sołtysem Półwsia. Określone w dokumencie przeoryszy Sandki i prepozyta Ulryka z 2 II 1368 roku prawa i obowiązki mieszkańców Półwsia, dają nam obraz funkcjonowania tej klasztornej wsi. Osadnik był zobowiązany po czterech latach "wolnizny" do renty pieniężnej i odrobkowej w postaci trzech dni pańszczyzny w roku: przy zasiewie oziminy, zbóż jarych i przy odmulaniu Młynówki. Ponadto na Wielkanoc miał obowiązek daniny w postaci "dużego sera i dwudziestu jaj". W sierpniu jego rentę naturalną stanowiła "kura". W XV wieku na terenach wsi podnosiły się bunty. Po jednym z nich w 1450 roku prepozyt Tomasz zlikwidował odrębność samorządową Półwsia i Przegorzał i połączył je ze Zwierzyńcem. Nowym wójtem został zaufany sługa Marcin, który wraz z sądem wiejskim złożył przysięgę, że "Panom swoim własnym i dziedzicznym wiernymi, życzliwymi i posłusznymi będą". Odnowiono umowy ze zbuntowanymi wsiami i podniesiono nieznacznie wymiar pańszczyzny.
  W roku 1591 r. bp Piotr Myszkowski zamianował ksienią najmłodszą z sześciu ówczesnych mniszek Dorotę Kątską. Rozbudowała klasztor, czyniąc go drugim co do wielkości (po Wawelu) obiektem w Krakowie, przebudowała kościół Najśw. Salwatora, wybudowała kościół św. Norberta wewnątrz murów miejskich, odzyskała liczne wsie, tak że pod koniec rządów posiadała ich 22 i znacznie podniosła ich poziom gospodarczy. Folwark zwierzyniecki zyskał nowy spichlerz oraz młyn, a także przebudowano zajazd u zbiegu dzisiejszych ulic bł. Bronisławy i Księcia Józefa. Obecnie można by uznać Kątską za kobietę w pełni renesansową, wyemancypowaną i pełną poczucia wartości, dumy i niezwyklej politycznej sprawności. Późniejsze zmiany klasztoru, kościoła klasztornego posiadały niewspółmiernie mniejsze znaczenie, niż te dokonane przez Kątską. W okresie klasycyzmu, przebudowano prezbiterium kościoła, dostawiając kolumnadę, która jest pewnym ewenementem we wnętrzu sakralnym.

Piotr Tumidajski